maandag 18 augustus 2014

emotie speelt hoofdrol in journalistiek

Wat berichten journalisten eigenlijk? Feiten of emotie?

 

Een boeiende visie op Twitter en de eenzijdige Media

 

Kennis doet er weinig toe.

In tijden van crises wint de emotie 't toch, schrijft Henri Beunders, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit.

Een vriend twitterde wanhopig: ,,Ik voel me verplicht alles over Gaza te lezen. Maar wat moet ik eigenlijk allemaal weten?" De vraag wat we eigenlijk overal van moeten weten, en wanneer we moeten handelen, lijkt weer urgenter dan lang het geval was. Crises overal. Er crashen vliegtuigen. Sommige lijken te zijn neergeschoten. Er woeden burgeroorlogen in Oekraïne, Libië, Syrië, Afghanistan en in wat ooit Irak heette. IS is in Irak bezig met het uitmoorden van christenen, vrouwen worden vervolgd. Rond Gaza woedt een bloedige oorlog. Enzovoorts, und kein Ende.

Er is, helaas, maar één antwoord op de vraag wat we allemaal moeten weten. Heel weinig. Althans, historisch gesproken doet het er heel weinig toe. Denk aan de Eerste Wereldoorlog. Wat wisten de mensen in Europa in augustus 1914 nu eigenlijk over de oorzaken van de frictie tussen de culturen in Europa?

Ik heb er nog nooit iets zinnigs over gelezen. Er was patriottisme, nationalisme, hypernationalisme, kortom een heftig gevoel dat er iets moest gebeuren, omdat er anders iets zou worden verloren. En er was veel staatsdwang: als je dienst weigerde, ging je de gevangenis in, en als je in die oorlog een stap terug deed, werd je doodgeschoten. En wat wist men over de aard van die komende oorlog? Nul. Ja, als men de militaire lectuur had gelezen, en de Boerenoorlog goed had gevolgd, dan had men kunnen weten over mitrailleurs, prikkeldraad, loopgraven en concentratiekampen. Maar ja, toen was men ook emotioneel vóór de Boeren of tégen de Boeren.

Ook in de huidige communicatiechaos is het goed twee vragen te onderscheiden. De ene is: wanneer komen mensen zelf in opstand tegen hun eigen situatie? De andere is: wanneer komen mensen in opstand tegen wat elders gebeurt en wat hen zelf fysiek niet direct raakt?

Emoties winnen het altijd van de rede als de eigen eer of het eigen lijfsbehoud in het geding is. Over de vraag wanneer mensen zelf in opstand komen, citeer ik de conclusie die de 19e-eeuwse cultuurhistoricus Jacob Burckhardt trok, nadat hij enkele millennia crises had bestudeerd. Daarover gaf hij rond 1870 colleges in Basel, postuum gebundeld in Weltgeschichtliche Betrachtungen. ,,Alleen als de tijd rijp is, en de ware brandstof voor handen, dan vliegt het aansteken daarvan met elektrische snelheid over honderden mijlen en over volken van de meest verschillende soort, die elkaar anders nauwelijks kennen. De boodschap gaat door de lucht. En op dat ene punt waar het op aan komt, daarop verstaan ze elkaar plotseling allemaal. Al was het maar een vaag: Het Moet Anders!" Burckhardt gebruikt het woord dumpf: vaag. Hoe ontnuchterend. Om de kern van alle opstanden te definiëren als een 'vaag' verlangen!

Dat revoluties niet alleen vaag beginnen, maar bijna alle in totale onredelijkheid eindigen, dat weten we. De reden? De mensen willen - soms, plotseling - vrijheid, maar daarna haten ze de chaos die daarvan het gevolg is, en roepen ze om een dictator om weer orde te scheppen. Napoleon, Hitler, Stalin, Saddam, Khomeiny, und kein Ende.

Wij hebben nu een paar decennia achter de rug waarin 'Vrijheid' de nieuwe religie was. En 'Informatie'. Het was de emancipatie van de burgerman die dankzij een internetaansluiting met iedereen kon communiceren. Naïevelingen, onder wie politicologen met weinig Burckhardt-kennis, hieven de slogan aan: 'Meer van elkaar weten is elkaar begrijpen. Informatie is altijd positief'. Dat sloot aan bij het oude Verlichtingsidee: 'Kennis is macht'. Hoe dom kon men zijn. Niet alleen omdat kennis, zonder scepsis of moraal, tot dictatuur leidt: 'Ik weet hoe het zit, jij niet, dus jij moet doen wat ik zeg'. Na het dogmatische katholicisme was het communisme hierin een van de grootste uitvoerders.

Het Vaticaan en Moskou zijn verdwenen. De zogenaamde vrije kapitalistische democratie heeft gezegevierd, dacht men na 1989. Dat betekende dat het oude idee van de 19e-eeuwse utilitaristische liberalen dwangmatig dominant werd: door de vrije concurrentie van ideeën zou de waarheid naar boven komen. Wat naar boven kwam is niet de waarheid, maar de publieke opinie. Wat is trending topic op Twitter? Of: wat zegt Maurice de Hond, met zijn computer gegenereerde meningen?

Waardoor mensen in beweging komen voor eigen eer of natie, dat is dus wel duidelijk. In bepaalde periodes ontstaat de emotie van 'No pasarán!' gemakkelijk, of is deze gemakkelijk op te wekken. De Eerste Wereldoorlog is natuurlijk hét voorbeeld. Een nog mooier voorbeeld is de Frans-Duitse oorlog van 1870, toen Burckhardt nog college stond te geven in Basel. Ben Knapen begon er in 2008 zijn inaugurele rede mee, getiteld 'Burgers en hun media'.

De Pruisische koning Wilhelm I had op 3 september 1870 een gesprek met de Franse keizer Napoleon III, die hij zojuist verpletterend had verslagen. Wilhelm zei: ,,Ik geloof u voldoende te kennen om te weten dat u deze oorlog niet heeft gewild maar dat u er tegen uw zin in bent getrokken." Napoleon: ,,Majesteit, u heeft gelijk - maar die publieke opinie!" Waarop Wilhelm zegt: ,,Maar wie heeft die publieke opinie geproduceerd? Het is de koers van de regering en diens uitgangspunten, die de publieke opinie met name van de pers vormen. Je hebt maar weinig dagen van journalisme nodig om de publieke opinie op te stoken, vooral wanneer men laat verspreiden dat de nationale eer in het geding is. En dat is precies wat uw kabinet heeft gedaan."

De media volgen doorgaans de eigen regering, en die nationale eer. Ook inzake Vietnam kwamen de Amerikaanse media er pas erg laat achter dat 'de mensen in het land' er al lang anders over dachten. De invasie in 2003 in Irak is een navrant voorbeeld. Tv-zenders zoals CNN en NBC zonden na de inname van Bagdad de beelden van het omlaaggehaalde standbeeld van Saddam Hussein om de vier (4!) minuten uit die dag, met de woorden 'vrijheid' en 'vreugde' erbij. Later excuseerde media als The New York Times zich openlijk voor hun eenzijdige berichtgeving.

In 2003 was er nog geen Facebook, geen Twitter. Maar is er uiteindelijk verschil in de manieren waarop mensen in opstand komen tegen hun eigen situatie, of tegen ellende die elders geschiedt? Velen dachten dat. De Arabische Lente werd een Facebook-revolutie genoemd. Ha! Kijk wat er is geworden van Egypte. Burckhardts conclusie geldt onveranderd: een vaag gevoel dat het anders moet worden, vrijheid enzo, creëerde de opstand. En wie grijpt de macht in de chaos? Het leger, de enige georganiseerde eenheid te midden van versplintering.

Dan de vraag waarom mensen in opstand komen tegen onrecht elders, zoals in Gaza. Dit is een verhaal waar Burckhardt rond 1870 nog niet aan had gedacht: de massamediademocratie. De oorzaken voor opstand zijn nog dezelfde als hij beschreef. In de Krim, in de bezette gebieden, in zo veel gebieden in het Midden-Oosten: men is daar plotseling erg ontevreden, men gaat de straat op, en in veel gebieden liggen de geweren voor het grijpen.

Het interessante is waarom er hier protestbewegingen ontstaan over slechts enkele van al die crisishaarden elders in de wereld, en op welke kennis of welke emotie die zijn gebaseerd. Het simpelste antwoord is dat van Burkhardt: dumpf, vaag. Maar sinds 1870 hebben we anderhalve eeuw aan protestbewegingen gekend. Vele eindigen in het zand, maar de geslaagde sociale bewegingen - antislavernij bijvoorbeeld - passen in een beweging naar geweldloosheid en meer sociale rechtvaardigheid die toch al langdurig onderweg was.

Maar hoe komt het dat het NOS Journaal geen woord vuil maakt aan de vervolging van de christenen in Mosul, en elke avond de beelden van weer een gebombardeerde school laat zien? En wel beelden van de 5.000 demonstranten in Amsterdam tegen Israël, en niet van de 4.000 Syrische christenen in Enschede? En dat er alleen maar petities lijken te worden georganiseerd tegen Israël, en niet tegen Irak, tegen Libië, Soedan, of welk godverlaten land ook waar de regering er een zootje van maakt?

Ik denk dat hier een paar dominante redenen voor zijn. De eerste is dat wij ons identificeren met Israël. Wij zijn het eigenlijk zelf die bombarderen, want wij waren voor Israël, want wij waren tegen Hitler. Volgende reden: Israël is een democratie, dus die regering is aanspreekbaar. Zonder adressant is elk protest zinloos.

Een andere reden voor de focus op Gaza en niet op Libië, IS, of wat ook, is het zogeheten Stockholm-syndroom. In Den Haag lopen demonstranten antisemitische leuzen te roepen, en de burgemeester zegt dat er niets aan de hand is. Ofwel, wij houden van onze vijanden, omdat we in hun macht zijn. Dat begrip voor 'de islam' is veelal angst voor 'de islam'. En dat komt voort uit onze eigen seculiere, humanistische opvatting: er is niets dan dit leven, en gezondheid en informatie zijn alles, leve Twitter.

Een mening is iets tussen algehele onwetendheid en kennis in. Dat is een breed gebied. Kenners kunnen wij niet worden.

We moéten dus afgaan op ons gevoel, gesteund door enige informatie, al is het helemaal niet duidelijk hoevéél informatie. Alles begrijpen, is alles vergeven, zegt het spreekwoord. Mensen willen niet alles begrijpen, mensen willen hun eigen idee van rechtvaardigheid overeind houden. Al is mij niet meer duidelijk wat dat gevoel van rechtvaardigheid eigenlijk inhoudt. Ik hoorde op het Journaal een anti-Israël-demonstrant zeggen: ,,Het is niet rechtvaardig: 1500 doden aan Palestijnse kant, 60 aan Israëlische kant". Die was dus niet tegen oorlog, maar voor oog om oog, tand om tand, of iets dergelijks. Vaag dus.

Er zijn niet veel media nodig om de straat op te gaan. Tijdens de Vietnamdemonstraties van de jaren zeventig hadden vele demonstranten niet eens een televisie. Het gerucht, of de krant, is voldoende om de emotie te activeren. Destijds waren 'wij' en 'de media' verschillende dingen. Nu staren wij permanent in onze smartphone. Wij kunnen continu ontvangen - daarom is 'het nieuws' de religie van deze tijd - maar wij kunnen ook continu zenden. We zijn daarmee zelf ons eigen crisiscentrum geworden.

Velen zijn tevreden dat ze het nieuws van een minuut geleden dertig seconden eerder weten dan hun buurman, die religie. Maar in tijden van crises, zoals de huidige, wordt het tot het klassieke dilemma bij conflicten of incidenten: fight or flight?

Wat te doen om uit deze stress van emoties en informatie te geraken? Heel simpel. Neem eens een Twitter-time-out om te bedenken wat je zelf belangrijk vindt. Doe binnen die structuur wat kennis op, maar hou je visie open. Zoals de Engels-Amerikaanse dichter en criticus W.H. Auden, ook al weer een eeuw geleden, zei: ,,There's always another story. There's more than meets the eye" 

 

 

Geen opmerkingen:

Een reactie posten